«Қош келдің, Әз-Наурыз!» кітабы 2023 жылғы «Халықаралық Еуразиялық кітап көрмесінің» Бас жүлдесін (Астана қ.) және ТМД елдерінің «Кітап өнері-2023» халықаралық кітап көрмесінің 1-орнын (Мәскеу қ.) иеленді.
«Syrğa salu» дегеніміз не?
Бұл қыздың тұрмысқа дайындалуын және оның ересек отбасылық өмірге өтуін бейнелейтін салт.
Ол қазақ мәдениетінде маңызды орын алады, әйелдің отбасы мен қоғамдағы маңызын айқындайды. Дәстүр аясында үйлену сыйлықтары, оның ішінде келінге арналған сырғалар таңдалып, отбасылық салт өткізіледі. «Syrğa salu'дың» ерекшеліктері аймаққа, руға немесе отбасылық таңдауға қарай түрленуі мүмкін еді, дегенмен негізгі элементтер барлық жерде сақталды.
WISHLIST
Салт қалай өтеді?
Бұрын құда түсу мен үйлену тойының арасында жылдар өтуі мүмкін еді: қызды бала кезінде, кейде тіпті туылмай тұрып айттырып қоятын.
Салт келіннің үйінде өтеді, онда құдалар келеді. Оларды бай дастарханмен, ән мен күймен қарсы алады. Дәмнен кейін сыйлық алмасу және салттың өзі - келінге сырға тағу өтеді. Мұны болашақ ене жасайды. Қызды абысындары қолтығынан демеп салтанатпен алып шығады - бұл «көрсету» үшін көрімдік (ақша немесе сыйлық) беру тиіс.
Келіннің туыстарына сыйлық - киіт беріледі. Келіннің ата-анасына өлі-тірісі тартылады - көбіне бұл қой немесе жылқы. Әке ең құнды сыйлықты алады, ал анаға ана сүтінің ақысы төленеді - бұл қызды өсіргені үшін алғыс ретінде үлкен ақша сомасы немесе асыл әшекей болуы мүмкін. Сондай-ақ құдағи қоржын - түрлі сыйлықтар мен әшекейлер салынған дорба сыйланады.
Ерекше орынды жомарт дастархан алады, онда міндетті түрде құйрық-бауыр - екі отбасының жылулығы мен жақындасуын білдіретін құйрық майы мен бауырдан жасалған тағам ұсынылады. Қазақ дәстүрі бойынша сырға - бір түрлі айттыру әшекейі. Қызға тазалық пен денсаулықтың нышаны ретінде күміс сырға сыйланады. Оны не күйеудің анасы, не оның руынан шыққан сыйлы әйел тағады.
Келіннің бас киіміне үкі қауырсынын тағады - жігіттер ондай қауырсынды көрсе, қыздың айттырылып қойғанын түсінетін.
Салттың жаңа мағыналары
Бүгінде дәстүр сақталады, бірақ жаңа нысандарға ие болады. Оны заманға бейімдейді, символикасы мен мәдениетке құрметін сақтай отырып.
Жиі сырғамен қатар күйеу келінге басқа да әшекейлер сыйлайды. Келіннің ата-анасына қалын мал ақшалай түрде берілуі мүмкін - бұл бұрын малмен өлшенген жасауға өтемақы. Бүгінде қалын мал әрқашан беріле бермейді. Күміс сырғаның орнына көбіне алтын сырға сыйлап, қыздың маңызы мен ниеттің байыптылығын айқындайды.
Сырғалар асыл тастармен безендірілуі мүмкін, ал үкі қауырсыны - әшекейлермен бірге символдық түрде сыйланады. Бұрын «Syrğa salu» мен үйлену тойының арасында жылдар өтсе, енді салт жиі тойдан бірнеше күн бұрын - тіпті қызды шығарып салар алдында өткізіледі.
Ұрпақтан ұрпаққа
«Syrğa salu» дәстүрі қазақ қоғамында ұрпақтан ұрпаққа берілді - ауызша және тәжірибе арқылы. Бұл оның сақталуы мен мәдени сабақтастығын қамтамасыз етті.
Қызына лайықты болашақ, ұлына берік отбасы тілеген отбасылар сыйлы адамдармен құда болуға ұмтылды. «Syrğa salu» салты бүгінде де маңызын жоймай, ұлттық рух пен құндылықтардың тірі көрінісі болып қала береді.